Неймаверная выдумшчыца і «Людзі на балоце»: агляд новай пастаноўкі ў ТЮГу

На пачатку сакавіка Мінск узрушыла тэатральная навіна: у Беларускім дзяржаўным акадэмічным тэатры юнага гледача паставілі спектакль паводле знакамітага рамана Івана Мележа «Людзі на балоце». Квіткі на першыя тры паказы раскупілі літаральна за дзве гадзіны!

– Калі я прыйшла сюды чатыры гады таму, здавалася, што тэатру пасуе хіба што «На дне» – настолькі кепскім было наша фінансавае і творчае становішча, – згадвае дырэктар ТЮГа заслужаная артыстка Беларусі Вера Палякова-Макей. – Зала запаўнялася на трэць, спектакляў ставілі няшмат, пераважна дзіцячыя казкі. Штат быў вялікі, а заробкі – самыя нізкія сярод тэатраў краіны.

І раптам такі ажыятаж! Але ці сапраўды раптам? Праўда, скептыкі сумняваліся, але новы дырэктар ведала, як і што рабіць. У ТЮГа была добрая трупа, мастакі, цэхі і адрэстаўраваны гістарычны будынак. А ў Веры Паляковай – паспяховы творчы праект «ТриТформаТ», да якога напярэдадні пандэміі далучылася 27-гадовая рэжысёр Таццяна Самбук. Ёй удалося амаль немагчымае – змяніць нашы ўяўленні пра беларускі тэатр. Яна прыцягнула ўвагу сталічнай моладзі. І цяпер, пасля адзінаццаці паспяховых пастановак у ТЮГу, здзівіла яркім спектаклем «Людзі на балоце».

Таццяна Самбук нарадзілася ў расійскім Ціхвіне, вучылася ў Санкт-Пецярбургу ва ўніверсітэце культуры. Не мела грошай на другую вышэйшую адукацыю, але вядомы рэжысёр Сяргей Салаўёў дазволіў ёй наведваць сваю майстэрню ва Усерасійскім дзяржаўным інстытуце кінематаграфіі імя С.А. Герасімава. Нягледзячы на рознага кшталту перашкоды, Таццяна дайшла да фіналу і паставіла тры дыпломныя спектаклі. У 2019 годзе лёс прывёў яе ў Мінск.

– Цяпер Беларусь – мой дом, – усміхаецца суразмоўца. – Калі кудысьці еду, мяне цягне сюды, як магнітам. Што менавіта вабіць? Не ведаю. Высокае неба, шырокія праспекты? Напэўна, але галоўнае – атмасфера і адчуванне прыналежнасці да гэтага месца і людзей.

Злева: Заслужаная артыстка Беларусі Вера Палякова-Макей, дырэктар ТЮГа. Справа: Таццяна Самбук, рэжысёр ТЮГа

Мінск прыняў Таццяну як сваю. Ужо праз некалькі месяцаў Тэатр-студыя кінаакцёра паказаў яе студэнцкія працы: «Фро» паводле Андрэя Платонава і «Княжна Мэры». Вера Палякова-Макей, якая тады была на гастролях, пачула пра таленавітага маладога рэжысёра. Яны сустрэліся ў невялікай кавярні каля Кастрычніцкай плошчы.

– Адразу бачу, ці ёсць у чалавека прафесія ў руках, – не тоіць усмешкі Вера Аляксандраўна. – З Таццянай гэта было відавочна. Яна настолькі таленавітая, што пра яе напішуць у энцыклапедыях! У Беларусі ніколі не было рэжысёраў, якія ставілі б спектаклі так смела, з такой глыбінёй, абапіраючыся выключна на класічную літаратуру.

Хутка на афішах праекта «ТриТформаТ» з’явіліся пастаноўкі Таццяны Самбук «Княжна Мэры», «Тры сястры», музычная драма «Карэніна», «Вішнёвы sad». Крытыкі спачатку неміласэрна лаялі іх, называючы спектаклі «кабарэ» і «шоу», а потым з такім жа імпэтам адзначалі рознымі ўзнагародамі. Публіка ж ішла валам, ледзь не біліся за квіткі. Усе гэтыя пастаноўкі цяпер у рэпертуары ТЮГа.

«Галоўнае – атмасфера і адчуванне прыналежнасці да гэтага месца і людзей».

– Каб прыцягнуць гледачоў у наш тэатр, трэба было паказваць тут папулярныя, крутыя спектаклі, на якія быў шалёны попыт, – шчыра прызнаецца Вера Палякова-Макей. – Так, «ТриТформаТ» у нейкім сэнсе пацярпеў, але для мяне галоўнае – гэта ТЮГ. Каб ён квітнеў і быў тэатрам для ўсіх, незалежна ад узросту. Ніхто не ставіць класіку так, як мы, і гэтым трэба скарыстацца.

Пазней на ростані дарог Тэатра юнага гледача і «ТриТформаТа» з’явіліся спектаклі «Макбет» і «Майстар і Маргарыта». Яны ўжо не такія эпатажныя, але яшчэ больш глыбокія. У абодвух, як і ў ранейшых пастаноўках Таццяны Самбук, ярка зіхаціць акцёрская харызма Веры Паляковай-Макей. У спектаклях «Навальніца», «Жэня + Таня = Любоў» паводле «Яўгена Анегіна» Пушкіна, «Альпы. Сорак першы» паводле «Альпійскай балады» Быкава актрыса не ўдзельнічае. Яна далікатна адыходзіць убок, каб даць Таццяне магчымасць свабодна раскрыць свой талент.

Сцэна бандыцкага нападу. Маслакі – Уладзіслаў Яновіч, Мечыслаў Мартыновіч, Андрэй Дудко; Васіль – Мацвей Амельяновіч; Ганна – Арына Саніковіч

Усе гэтыя творы, як і афішы да іх, – на рускай мове.

– Як карэнная мінчанка, ужо ў чацвёртым пакаленні, я раблю ўсё, што ў маіх сілах, каб беларуская мова квітнела і развівалася, – падкрэслівае дырэктар ТЮГа. – У нашым тэатры беларуская і руская мовы – абсалютна роўныя, і гэта вельмі важна для мяне.

Ці можа адзіны штатны рэжысёр у ТЮГу – а Таццяна Самбук менавіта ў такім статусе – ставіць толькі рускую класіку?

Не, яна павінна займацца і казкамі, і шэдэўрамі беларускай літаратуры. Гэта частка яе прафесійнага росту, магчымасць пашырыць рэпертуар і паказаць гледачу новыя грані тэатра. Менавіта ў гэтым і заключаецца сапраўднае мастацтва – у пастаянным пошуку, адвазе эксперыментаваць.

Лістапад 2024 года пачаўся з прэм’еры «Палачанкі». Гэта цэлая легенда пра каханне, натхнёная п’есай Аляксея Дударава. Рэжысёр стварае складаную алегарычную аповесць пра немагчымасць шчасця, дзе музыка розных эпох, моцныя эмоцыі і колеравыя кантрасты пераплятаюцца ў адзінае цэлае.

Сцэны кахання паміж маладымі героямі: Ганна – Арына Саніковіч, Васіль – Мацвей Амельяновіч

Адна з самых цікавых дэталей – з’яўленне сонечнага бога Ярылы, якога няма ў арыгінальнай п’есе Дударава.

– Я яго выдумала таму, што ў спектаклі вельмі істотная тэма паганства і пакланення ідалам, – тлумачыць Таццяна Самбук. – Але за гэтым крыецца нешта большае: пасхалка, якую заўважыць толькі надта праніклівы глядач.

Што ж за таямніца такая? Магчыма, адказ хаваецца ў глыбіні беларускай міфалогіі, ці, можа, гэта намёк на нешта зусім нечаканае.

Таццяну Самбук нездарма называюць неймавернай выдумшчыцай. Яе спектаклі поўныя схаваных сімвалаў. У «Людзях на балоце» кожная рэч – ад малака і яблыкаў да баяна ў руках Яўхіма – мае патаемны сэнс. Гэта не звычайныя дэкарацыі, а ключы да разумення глыбінных пластоў гісторыі і характараў герояў. Але, нягледзячы на багацце фантазіі, рэжысёр заўсёды застаецца на зямлі, цвёрда абапіраючыся на рэальныя факты.

Свет Івана Мележа, апісаны ў рамане, дзіўным чынам супадае з рэальнай геаграфіяй. Глінішча, Юравічы, Курані, Алешкі – усе гэтыя назвы маюць свае прататыпы ў беларускай глыбінцы. Нават прозвішча Мележ згадваецца ў інвентары 1845–1846 гадоў як прозвішча жыхароў Глінішча, роднай вёскі пісьменніка.

Але ёсць і адно істотнае адрозненне: Каранёўка, дзе нарадзілася маці празаіка, больш не востраў сярод балота. Меліярацыя змяніла яе, выцягнуўшы з ізаляцыі і цемры. Гэта сімвал перамен, якія адбыліся ў беларускай вёсцы, і адначасова напамін пра тое, як хутка знікае мінулае.

– Трэба было захаваць найперш беларускую аўтэнтычнасць, якой дыхае гэты хрэстаматыйны тэкст, – кажа Вера Палякова-Макей. – І Таццяна пагадзілася, адмовіўшыся ад сучасных хітоў і авангардных касцюмаў. Толькі этна і спартанская атмасфера палескай вёскі. Гэта пра нас, беларусаў. Пра тое, адкуль мы прыйшлі і чаго прагне наша сэрца.

Уявіце сабе балота. Не нейкую там лужыну, а сапраўдную багну, якая засмоктвае, не дае дыхаць, не пускае на прастор, да святла, да ведаў, да шчасця. Як увасобіць гэты змрочны вобраз на сцэне, каб ён прабіраў да мурашак, а кожны глядач адчуў яго цяжар?

Рэжысёр знайшла геніяльнае рашэнне. Замест звыклых дэкарацый – дошкі-кладкі. Яны, нібыта тонкая нітка над безданню, вядуць герояў праз жыццё. Адзін неасцярожны крок – і пагібель. Фізічная, як у выпадку з Васілём, якога бандыты літаральна размазваюць па сцяне, ці духоўная, як у Хадоські. Гэтыя дошкі – магутны мастацкі вобраз, які адлюстроўвае хісткасць і небяспеку існавання.

Але што хаваецца пад імі? Не вада, не гразь, а… зямля. Натуральная, пахкая зямля, водар якой адчуваецца нават у партэры. Але гэта не ўрадлівая глеба, а жоўты бясплодны жвір, на якім нічога не расце. Засуха сярод балота – праклён і боль герояў. Гэты кантраст паміж жыццём і смерцю, надзеяй і адчаем пранізвае ўвесь спектакль.

Каханне і зайздрасць: Хадоська – Дар’я Бранкевіч-Сіпіна, Яўхім – Уладзіслаў Вінаградаў, Ганна – Арына Саніковіч

Героі спектакля – вяскоўцы, якія ўдзельнічаюць у бязмоўным балеце аўтаматычных працоўных рухаў. Кожны рух і жэст аддзяляюць адну сцэну ад другой, чарговы этап жыцця ад наступнага. І тут жа пралягае мяжа паміж тымі, хто валодае раллёй, і тымі, каму дастаўся сухі кавалак жвіру. Жорсткі падзел, а зусім не каханне, рухае героямі і сюжэтам.

«Гэта пра нас, беларусаў. Пра тое, адкуль мы прыйшлі і чаго прагне наша сэрца».

Цікава, што сацыяльная тэматыка, якая ляжыць у аснове канфлікту, не вынесена на першы план. Героі не спрачаюцца пра зямлю, рэлігію ці будаўніцтва грэблі.

– Калі б я ўсё гэта паказала на сцэне, спектакль расцягнуўся б мінімум на тры гадзіны, а персанажаў спатрэбілася б не меней дваццаці, а такое мы сабе дазволіць не можам, – тлумачыць рэжысёр Таццяна Самбук. – Таму засяродзілася на каханні, рэўнасці, падмане, даччыным абавязку. На складаных, заблытаных стасунках паміж людзьмі, у якіх нават дасведчанаму, пранікліваму чалавеку няпроста разабрацца. Гэта тое, што хвалюе сучасных падлеткаў, для якіх ТЮГ – школьная праграма. Хочацца, каб наш спектакль іх насамрэч зачапіў.

Нягледзячы на тое што сацыяльныя праблемы ў пастаноўцы не выходзяць на першы план, яны ўсё ж прысутнічаюць – у яго колеравай палітры, цёмна-рудой, шэрай з рэдкімі крывава-чырвонымі плямамі дзявочых хустак. Гэтыя адценні нагадваюць зямлю пад пахмурным небам, карціны «Тройка» Пярова і «Едакі бульбы» Ван Гога, адлюстроўваюцца ў босых нагах Васіля і Ганны, у хромавых ботах Яўхіма. Сацыяльная рэальнасць праяўляецца і ў вопратцы куранёўцаў, і ў тым, як Васіль, вярнуўшыся з турмы, цалуе зямлю, быццам нявесту.

– Мне казалі: не цалуй зямлю, яна брудная. Але я не магу інакш, – гаворыць Мацвей Амельяновіч, выканаўца ролі Васіля. – Мушу адчуць яе рукамі, целам, вуснамі, і потым гэты смак яшчэ доўга застаецца ў роце. Для майго героя зямля – нешта святое, найважнейшае ў жыцці.

Ганна – Арына Саніковіч, Чарнушка (бацька Ганны) – Іван Ушакевіч

Адной з галоўных вартасцей спектакля стала тое, што галоўныя ролі даверылі маладым артыстам. Некалі на прэм’еры ў Купалаўскім Ганну, амаль падлетка, сыграла трыццацігадовая артыстка, і яе ігра кранула да слёз самога Мележа. Сёння патрэбны свежы погляд, натуральнасць і смеласць. І гэты эксперымент атрымаўся.

Арына Саніковіч (роля Ганны Чарнушкі) і Мацвей Амельяновіч – маладыя, але ўжо досыць вопытныя акцёры. За плячыма дзясяткі кінароляў, хоць і пераважна эпізадычных, але ж не кожны з новага творчага пакалення можа пахваліцца такім набыткам.

Іх шляхі ў мастацтва зусім розныя. Мацвей з дзяцінства ведаў: сцэна – яго прызванне. Ён займаўся ў лялечным тэатры, здымаўся ў кіно. Арына ж ішла іншым шляхам: яе рыхтавалі стаць стаматолагам, бацькі наймалі рэпетытараў, каб забяспечыць дачцэ стабільную будучыню.

– Я не была той дзяўчынкай, якая імкнулася быць у цэнтры ўвагі, – прызнаецца Арына. – Ціхая, старанная вучаніца, якая іграла на фартэпіяна і спявала ў хоры. Але заўсёды адчувала, што гэта не ўсё, што мне патрэбна.

«Для майго героя зямля – нешта святое, найважнейшае ў жыцці».

Амаль нечакана для самой сябе яна зразумела: «Буду актрысай!» Гэта рашэнне стала шокам для бацькоў, але Арына засталася непахіснай. І толькі пасля паступлення ў Акадэмію мастацтваў Арына даведалася, што маці ў юнацтве таксама марыла пра сцэну.

Такім чынам, лёс звёў Арыну і Мацвея на адным курсе, дзе іх педагогам па фехтаванні стала Вера Палякова-Макей. І зноў жа дзякуючы яе незвычайнаму прадзюсарскаму чуццю абое маладыя акцёры хутка апынуліся ў Тэатры юнага гледача. Арына яшчэ студэнткай іграла ў камедыі «Букет».

Расплятанне касы: Яўхім – Уладзіслаў Вінаградаў, Глушак (бацька Яўхіма) – Андрэй Каралевіч, мачыха Ганны – Вольга Сініца, Ганна – Арына Саніковіч, Чарнушка (бацька Ганны) – Іван Ушакевіч

Але найбольш нечаканым паваротам стала роля ў «Людзях на балоце».

– Неяк, зусім не думаючы пра нешта такое, чытала ўрывак з рамана аднаму маскоўскаму сябру, які сумаваў па беларускай мове, – згадвае актрыса. – І раптам – сюрпрыз, нечаканая радасць!

Рэжысёр Таццяна Самбук і маладыя акцёры ідуць сваім шляхам. У спектаклі няма гучных спрэчак ці непатрэбных дэталей. Артысты размаўляюць спакойна, натуральным голасам, без націску. Менавіта гэта стрыманасць дазваляе ім у самыя напружаныя хвіліны паказаць усю палітру пачуццяў: ад далікатнай любові да моцнага болю і ўнутранага разладу.

Шмат якія моманты спектакля літаральна западаюць у душу. Вось, напрыклад, маці Васіля ў выкананні Алы Паплаўскай кідаецца абдымаць сына, што вярнуўся з турмы. Або стары Чарнушка, якога іграе Іван Ушакевіч, нясмела, але з такой пяшчотай і жалем гладзіць Ганну па галаве. У гэтым далікатным жэсце ўсё: і бацькоўская любоў, і сорам за ўласнае здрадніцтва. Менавіта гэты дрыготкі дотык бацькоўскай рукі падштурхоўвае Ганну да рашэння, якое, здаецца, не выклікае ніякага сумневу ні ў пісьменніка, ні ў рэжысёра, ні ў гледача.

«Людзі на балоце», паводле слоў Таццяны Самбук, – гэта гісторыя пра свабоду, якой у гераіні, здавалася б, няма, але яна адчувае яе глыбока ўнутры, дзе абставіны бездапаможныя перад моцай чалавечага духу.

Кожны выбар мае сваю цану, а каханне часта аказваецца ахвярай абставін. Рэжысёр без лішняй сентыментальнасці паказвае драму Ганны, якая вымушана ахвяраваць сваім шчасцем дзеля сям’і. Яе выбар паміж Яўхімам і вечным дзявоцтвам, паміж Яўхімам і «галавой у багну» вядзе да непазбежнай трагедыі. Сцэна, дзе Ганну выносяць з хаты, як нябожчыцу, на дзвярным палатне, сімвалізуе пахаванне яе кахання з Васілём, які больш марыць пра зямлю, чым пра дзяўчыну.

Ларыса Рулёва, мастак-пастаноўшчык ТЮГа

– Мы з Ганнай падобныя, бо абедзве ўпартыя: самі прымаем рашэнне і вызначаем сваё жыццё, – адзначае ўласнае падабенства з гераіняй Арына Саніковіч.

На спектаклі прысутнічала настаўніца беларускай мовы Людміла Ліпская, якая спецыяльна прыехала з Магілёва, каб паглядзець на акцёрскую працу сваёй вучаніцы. Хоць і пасадзілі на прыстаўное крэсла, бо квіткоў не было, Людмілу Іванаўну гэта не засмуціла.

– Для мяне сапраўднае шчасце, што спектакль карыстаецца гэткай папулярнасцю, і Арына – зусім дзіця! – у ім сыграла, – гаворыць яна. – Вельмі люблю раман «Людзі на балоце». Калі вывучаю з дзецьмі гэты твор, быццам дыхаю водарам летняй раніцы, чую бразгатанне вядра і рык каровы. Я сама так жыла. Для мяне вялікая радасць убачыць яго на сцэне.

«Яна кажа: „Зямля!“ – і я адразу адгукаюся: „Так!“»

Мастак Ларыса Рулёва нарадзілася і вырасла ў горадзе, але з нейкай асаблівай, амаль магічнай чуллівасцю здолела адрадзіць на сцэне жыццё палескай вёскі з яе спрадвечным кругаваротам сялянскіх клопатаў. І вось на сцэне, нібы самі сабой, рухаюцца босыя постаці ў простым, зрэбным адзенні. Гледачы бачаць жыццё без прыкрас і ўтойвання, і гэта кранае да глыбіні душы.

– Рэжысёры бываюць розныя, – дзеліцца Ларыса Ільінічна. – З некаторымі зробіш пару спектакляў і больш не хочацца. А вось з Таццянай Самбук усё склалася інакш. Мы адразу знайшлі агульную мову. Яна кажа: «Зямля!» – і я адразу адгукаюся: «Так!» Зямля – моцны, хвалюючы сімвал, які абуджае глыбокія пачуцці. Але за паэтычнай карцінай заўсёды стаіць практычнае пытанне: як увасобіць гэту ідэю на сцэне ў межах тэатральных магчымасцей.

Удзельнікаў спектакля доўга не адпускалі са сцэны

Водар зямлі, які адчуваецца нават у апошніх радах партэра, – галоўны эмацыянальны акцэнт пастаноўкі, яе соль і смак. Ён нагадвае кожнаму гледачу, хто ён, адкуль родам і дзе яго карані.

Яшчэ адзін моцны вобраз – вялізнае крываватае люстра на задніку сцэны. Яно служыць не толькі практычнай мэце, дазваляючы гледачам бачыць тое, што адбываецца на падлозе, але і раскрывае глыбіню чалавечых характараў. Праз яго адлюстраванне бачым не толькі знешні бок падзей, але і ўнутраны свет герояў, іх думкі, калі яны сядзяць за святочным сталом. Персанажы, як і ў жыцці, шматгранныя, спалучаюць у сабе станоўчыя і адмоўныя рысы, што так па-майстэрску паказаў Іван Мележ. Кожны герой нібы на далоні, без магчымасці схавацца ад пільных поглядаў. Менавіта глядач вырашае, дзе праўда, а дзе хлусня, дзе сапраўднае каханне, а дзе яго ілюзія.

Здаецца, люстра становіцца запрашэннем для кожнага зазірнуць у сваю душу: ці правільна я жыву? Ці адпавядае маё жыццё маральным законам продкаў, іх непахісным правілам?

Рэжысёр свядома засяродзіўся на асабістых драмах герояў. Дзеянне развіваецца хутка, без перапынкаў, прапаноўваючы гледачу канцэнтраваную праўду і важны маральны ўрок. Гэта менавіта тое, што чакае ад тэатра сучасная моладзь. Спектакль як своеасаблівы маральны компас паказвае, як жыць у сённяшнім складаным свеце, абапіраючыся на мудрасць папярэдніх пакаленняў. Ён вучыць не толькі распазнаваць праўду і хлусню, але і шанаваць свае вытокі, зямлю і роднае слова.


| Юлія Андрэева, часопіс «Беларуская думка».