Пяць беларускіх кніг, якія варта прачытаць восенню

Імя Алесі Кузняцовай, лаўрэата Нацыянальнай літаратурнай прэміі, даўно стала знакам якасці. Аўтар дзесяці кніг, яна ўмее ствараць тонкія псіхалагічныя партрэты нашых сучаснікаў, даследуючы складаныя лабірынты чалавечых стасункаў. У цыкле раманаў "Встреча, которая перевернула всю жизнь" героі няспынна стаяць перад выбарам, і прымаць рашэнні ім бывае пакутліва цяжка. Сёння ж я запрашаю вас у новы праект пісьменніцы - цыкл "Вуаль времени". Другі раман серыі "Цветы дикой груши" спалучае ў сабе дэтэктыўную інтрыгу і глыбіню філасофскіх разваг. Прыемны бонус: кнігу можна чытаць як самастойны твор - ідэальны варыянт для тых, хто толькі адкрывае для сябе талент Алесі Кузняцовай.

Толькі-толькі ўваходзіць у літаратуру Алена Падкацік, але робіць гэта ўпэўнена і сур’ёзна. Яе гістарычная аповесць "Спроси библиотекаря" - можна сказаць, пошук уласнага шляху ў багатай беларускай прозе. Сюжэт закручваецца вакол лёсаў Івана і Руты, якіх аб’яднала агульная страсць: разгадванне таямніц мінуўшчыны ў маленькай вёсачцы Мсціжы, вядомай сваімі цудамі. Гэта гісторыя не толькі пра старажытныя дакументы, але і пра вечныя каштоўнасці: любоў да роднага краю, павагу да продкаў і ўсведамленне таго, што кожнаму з нас трэба паспець зрабіць нешта важнае. Мы прыходзім у гэты свет не толькі дзеля ўласных амбіцый. Мы - звяно ў бясконцым ланцугу, і нашы ўчынкі - даніна павагі тым, хто быў да нас, і своеасаблівы запавет для тых, хто прыйдзе пасля.

Менавіта пра гэта я думаў, калі сачыў за лёсам Руты. Яе ўчынак - знайсці і вярнуць жыхарам забытай богам вёсачкі копію старажытнага Евангелля - здаецца простым толькі на першы погляд. Насамрэч гэта акт вяртання памяці, спроба злучыць разарваную нітку часу. "Хто ведае, можа быць, і само Евангелле хаця б на час… але вернецца ў іх старонку?" - словы, якія сталі апошнім акордам аповесці. Яны пакінулі ў душы адчуванне недасказанасці. Гэта сапраўды канец? Ці толькі пачатак вялікага вяртання?

Алена Падкацік пакінула нам інтрыгу, як адчыненыя дзверы ў цёмны пакой, дзе вось-вось павінна загарэцца святло. Яна абяцае працяг, і, прызнаюся, я ўжо ў прадчуванні.

Сёлета мы адзначаем 150-годдзе з дня нараджэння легендарнай Цёткі (Алаізы Пашкевіч) - адной з пачынальніц сучаснай беларускай літаратуры. Менавіта ёй Алесь Марціновіч прысвяціў свой грунтоўны мастацка-дакументальны нарыс "Стану песняй у народзе".

Ці памятаеце вы радкі з песні Ігара Лучанка "Кася", якую так шчымліва выконваў Анатоль Ярмоленка з ансамблем "Сябры"? "Ну і Кася, ну дзяцінка! Як царэўна, як багіня!" Многія лічаць гэтыя словы народнымі, але ў іх ёсць канкрэтны аўтар - Цётка. Яе імя стаіць у адным шэрагу з Янкам Купалам і Якубам Коласам. Яшчэ на пачатку XX стагоддзя, з выхадам "Першага чытання для дзетак беларусаў" і зборніка "Скрыпка беларуская", яна заявіла пра сябе як пра магутны голас нацыі. Пра лёс гэтай незвычайнай жанчыны пісалі Лідзія Арабей у аповесцях "На струнах буры" і "Стану песняй", Валянціна Коўтун у драматычнай паэме "Суд Алаізы" і рамане "Крыж міласэрнасці". Кніга Алеся Марціновіча "Стану песняй у народзе" - новы зварот да асобы пісьменніцы і грамадскага дзеяча. Гэта спроба па-новаму прачытаць творчасць Алаізы Пашкевіч, якая назаўжды застанецца неад’емнай часткай нашай літаратуры і культуры.

Калі мяне пытаюцца, хто з сучасных беларускіх пісьменнікаў найбольш блізкі дзіцячай аўдыторыі, без ваганняў называю імя Кацярыны Хадасевіч-Лісавой. Аўтарка папулярных кніг умее размаўляць з юнымі чытачамі на адной мове. Яе часта можна сустрэць у школьных класах ці бібліятэчных залах, дзе яна, акружаная цікаўнымі вачыма, дзеліцца магіяй сваіх гісторый.

Нядаўна ў маіх руках апынулася яе новая аповесць - "Тайна падающей звезды". І, прызнаюся, захапіла з першых старонак. У цэнтры сюжэта - незвычайная зорка, якая вырашыла на нейкі час пакінуць сваё нябеснае прыстанішча і таемна наведаць Зямлю. Што з гэтага выйшла? Гэта і ёсць галоўная інтрыга, якую аўтарка раскручвае з майстэрствам сапраўднага казачніка.

Гэты твор - цудоўны падарунак для аматараў фэнтэзі. Пісьменніца стварыла цэлы сусвет, населены дзяўчатамі-зоркамі, адважнымі юнакамі і вельмі загадкавымі персанажамі, якіх немагчыма адназначна назваць добрымі ці злымі. Каб зразумець іх матывы і характары, трэба прайсці ўвесь шлях разам з героямі, перагортваючы старонку за старонкай. А кожны крок - новае адкрыццё.

Асабліва прыемна, што кніга выйшла ў прэстыжнай серыі "Лаўрэаты Нацыянальнай літаратурнай прэміі". Гэта знак якасці, які пацвярджае: перад намі твор, варты ўвагі кожнага, хто любіць якасную беларускую літаратуру.

"Синие небеса детства: витебские годы Марка и Беллы Шагал" - вынік шматгадовых пошукаў і даўняя творчая задумка вядомай віцебскай краязнаўцы і гісторыка мастацтва Людмілы Хмяльніцкай. Яе мэта - стварыць глыбокі дакументальны твор, які б праз архіўныя сведчанні і асабістыя перажыванні раскрыў сапраўдную, непарыўную сувязь вялікага мастака з горадам на Дзвіне.

Ва ўступным слове даследчыца тлумачыць канцэпцыю выдання: задумваючы кнігу пра Марка Шагала і яго жонку, менш за ўсё хацелася займацца сухім храналагічным пераказам іх біяграфій ці канкурыраваць з экскурсаводамі, тым больш у горадзе працуюць тры музеі, прысвечаныя Шагалу, якія з’яўляюцца найлепшымі праваднікамі ў гэты свет. Ды і інтэрнэт заўсёды прыйдзе на дапамогу з вычарпальнымі артыкуламі на любой мове.

Замест паўтарэння агульнавядомых фактаў Людміла Хмяльніцкая прапануе чытачу нешта большае - захапляльнае падарожжа ў часе. Набрацца цярпення і прайсціся па старым Віцебску з дзвюма пранікнёнымі кнігамі-аўтабіяграфіямі: "Моя жизнь" Марка і "Горящие огни" Бэлы. Але каб па-сапраўднаму зразумець іх свет, пачаць расказ давядзецца здалёку, адзначае аўтар.

Кніга "Синие небеса детства" - багата ілюстраванае выданне. Асаблівую каштоўнасць яму надаюць рэдкія рэпрадукцыі старых паштовак, што даюць магчымасць убачыць Віцебск такім, якім ён захаваўся ў памяці і на палотнах Шагала. Гэта спроба рэканструяваць атмасферу горада, што стаў для мастака не толькі месцам нараджэння, але і вечнай крыніцай натхнення, "сінім небам", пад якім нарадзілася адно з самых прыгожых каханняў у гісторыі мастацтва.

| Алесь Карлюкевіч для часопіса "Беларуская думка".